|
|
 |
 استضعاف و رابطه قدرت
|
| در آستانه زادروز امام عصر، حجه بن الحسن العسكري سلام الله عليه قرار داريم . روزي كه سالها پيش در ميهن ما "روز جهاني مستضعفين "نام گرفت . به همين مناسبت، نظر خوانندگان محترم" احيا" را به مقاله اي جلب ميكنيم كه پيش از اين درباره "مفهوم استضعاف" به رشته تحرير در آمده بود:/مفهوم استضعاف آن روزها كه همچون امروز در ميهن ما مهجور و متروك نبود، عمدتا" در معنايي اقتصادي فهميده ميشد. حتي برخي گروههاي سياسي در سالهاي نخست پس از پيروزي انقلاب، آنچنان اين نگاه اقتصادي را به غايت برده بودند كه مستضعف در سخن ايشان جايگزيني سرراست براي پرولتاريا بود. مستضعف در اين رويكرد، عنوان جماعتي بود كه، از منابع توليد بهره اي نداشت و در مقابل كساني قرار ميگرفت كه مالك ابزار توليدند. البته اين نگاه افراطي آشكارا در قرابت با ماركسيزم شكل گرفته بود و وضعيت آنرا نمي توان به ديگر گفتارها تسري داد با اين حال در ديگر رويكردها نيز استضعاف و مستضعف غالبا" در معنا و كاربردي اقتصادي طرح ميشد. به عنوان مثال حتي آن دسته از سازمانهاي سياسي كه مفهوم مستضعف را با تلقي ماركسیستي نمي نگريستند و از تمايز آن به مستضعف صالح و ناصالح سخن ميگفتند نيز نهايتا" استضعاف را در فضايي اقتصادي درك ميكردند. علاوه بر اينكه نتوانسته بودند به مفهومي جامع كه دربرگيرنده همه معاني استضعاف بود، دست يابند. صرفنظر از اين ديدگاه، ديگراني هم بودند كه به شكل انفعالي نسبت به آن واكنش نشان ميدادند؛ ديدگاهي كه از صاحبان شاخص آن ميبايد از مرحوم بازرگان يا اتباع ايشان ياد كرد. لُب سخن ايشان اين بود كه مستضعف نه يك مفهوم اقتصادي كه مفهومي اعتقادي است و در ادبيات ديني نيز بيشتر كاربردي منفي داشته است. مستضعف در اين ديدگاه ناظر به جماعتي است كه حجت بر ايشان تمام نشده و پيام خداوند به جهت موانعي كه ديگران پيش روي آنها نهاده اند به ايشان نرسيده است. غير از اين دو ديدگاه ما ديدگاه ديگري را در دهه هاي گذشته در مورد مفهوم مستضعف نداشته ايم. البته گروه ديگري كه آثارشان در سالهاي اخير منتشر شده است معتقدند كه اين انتظار كه دين در مورد پديدارهاي اجتماعي سخني داشته باشد، اساسا" انتظاري حداكثري و نابه جا از دين است. اگر قرآن درباره برخي پديدارهاي اجتماعي سخني گفته است متضمن برخي باورهاي بنيادين يا برخي جهت گيري هاي كلي است و اساسا" خداوند در عهده خود نمي ديده كه از طريق پيامبر در مورد مسئله اي با عنوان روابط قدرت سخني بگويد. به زعم صاحبان اين ديدگاه، سخن خداوند درباره روابط قدرت صرفا" به يك سلسله جهت گيري هاي كلي و توصيه هاي اخلاقي محدود ميشود و ما سخن ديگري در اين زمينه در متون ديني نداريم. اين جماعت معتقدند كه اين گونه مسائل به عقل بشري واگذار شده تا با مباني اين جهاني روابط اجتماعي را درك كند و آنها را در قالب تئوريها، سامان دهي كند. اما به رغم اين همه، وقتي ما از اين ديدگاههاي متعارض صرف نظر مي كنيم وبه خود متون رجوع مي نمائيم به نظر ميرسد كه هيچ يك از اين ديدگاهها نمي توانند پوشش لازم را به آيات و روايات بدهند. چراكه حداقل انتظاري كه ما از اين تبيينها داريم اين است كه شواهد بيروني را بتوانند به نحو مناسب پوشش داده و سازوکار پيوند آنها با يكديگر را بيان بكنند.با اين حال به نظر ميرسد كه هيچ يك از اين سه ديدگاه از عهده اين كاربر نمي آيند. مدعايي كه در اين نگاشته به طرح و اثبات آن پرداخته خواهد شد اين است كه پديدار استضعاف يك پديدار اجتماعي است كه اگر بخواهيم با ادبيات امروز از آن سخن گوئيم، بيشتر در قالب روابط قدرت ميتواند صورتبندي شود. وقتي در كلام خداوند پديده استضعاف به ما معرفي ميشود و مولفه هاي مختلف آن به ما شناسانده ميشود، گويي از مناسبات قدرت يك صورتبندي مفهومي ارائه ميشود آيات و روايات نيز به حسب ظاهر همين مدعا را تقويت ميكنند. در آيات قرآن به صراحت ميتوان اين معنا را ديد. بر خلاف درك شايع ،در بافت معنایی قرآن، مفهوم استضعاف لزوما" به معناي اقتصادي اشاره ندارد. مثلا" در سوره مباركه اعراف آيه 150 از زبان حضرت هارون ميخوانيم كه "ان القوم استضعفوني و كادوا يقتلونني" در اين آيه، هارون عليه السلام موقعيت خود را با مفهوم استضعاف بيان ميكند يا مثلا" در سوره اعراف آيه 75 ميخوانيم كه قال الملأ الذين استكبرو للذين استضعفوا لمن آمن منهم اتعلمون ان صالحا" مرسل من ربه" در اين آيه نيز مفهوم استضعاف يك رابطه اجتماعي در قوم ثمود را
ادامه ...
|
|
|
|
